Giữa những triền núi đá của xã Hùng Lợi, có một cuộc chiến âm thầm nhưng bền bỉ đã diễn ra suốt nhiều năm qua – cuộc chiến chống lại hủ tục tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống. Bằng cách làm dân vận khéo léo, thấu tình đạt lý, cả hệ thống chính trị xã đã cùng nhân dân từng bước đẩy lùi những tập tục đeo bám bao đời.
Làm mẹ ở tuổi "ăn chưa no, lo chưa tới",Nhìn bức ảnh cưới chụp cách đây vài năm, chị Sầm Thị Cua (sinh năm 2007), thôn Bản Chương, xã Hùng Lợi, chỉ biết thở dài. Quen nhau qua mạng xã hội rồi về chung một nhà khi chú rể Dương Văn Cương mới 16 tuổi, còn cô dâu tròn 12. Cái tuổi "ăn chưa no, lo chưa tới" đã vội gánh trên vai thiên chức làm cha, làm mẹ. Cái nghèo, cái khó vây lấy gia đình nhỏ như mây mù bọc lấy đỉnh núi.
Gặp Cua khi chị đang chăm đứa con nhỏ trong căn nhà mới dựng. Nhờ Chương trình xóa nhà tạm, nhà dột nát của Nhà nước, gia đình chị mới có được mái che mưa, che nắng kiên cố. Nhưng nỗi đau lớn nhất của người mẹ trẻ này là đứa con sinh ra bị teo thận bẩm sinh, hậu quả cay đắng của việc cơ thể mẹ chưa phát triển hoàn thiện đã phải sinh nở.
"Ngày đó thích nhau là mình lấy thôi. Bằng tuổi mình, bạn bè còn đang đi học, còn mình đã hai tay hai con, quanh năm chỉ biết bám lấy cái nương, cái ruộng mà vẫn không đủ ăn. Con lại bệnh tật suốt..." – chị Cua ngậm ngùi chia sẻ.
Câu chuyện của vợ chồng Cương, Cua từng không phải là chuyện hiếm ở Hùng Lợi. Những người mẹ tuổi 14, 15, thân hình gầy gò, đôi mắt ngơ ngác địu con trên lưng lên nương. Con khóc vì thiếu sữa, mẹ chỉ biết mớm cho thìa nước cơm nguội ngắt. Những người bố tuổi thiếu niên sớm rời ghế nhà trường, khuôn mặt hằn vệt sương gió già trước tuổi vì áp lực mưu sinh.
Đau xót hơn, những cuộc hôn nhân cận huyết thống đã để lại hệ lụy nhãn tiền. Những đứa trẻ sinh ra mang dị tật bẩm sinh, trở thành gánh nặng cho gia đình và xã hội. Thống kê giai đoạn 2015 – 2025, toàn xã Hùng Lợi ghi nhận tới 62 cặp tảo hôn. Vòng luẩn quẩn "tảo hôn – đông con – nghèo đói – thất học" như sợi dây vô hình siết chặt lấy các bản làng vùng cao.
Sự "chuyển mình" từ những quyết sách quyết liệt Xác định đẩy lùi tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống là nhiệm vụ chính trị trọng tâm, cấp bách, Đảng ủy, UBND xã Hùng Lợi đã cụ thể hóa các chỉ thị, nghị quyết của cấp trên thành những phần việc sát với thực tế địa bàn. Không dừng lại ở khẩu hiệu, xã xác định phải "đi vào lòng dân" bằng cách làm khéo, chạm đến từng bản, từng dòng họ, từng nếp nhà.
Từ chủ trương ấy, mô hình "Dân vận khéo" được triển khai với hạt nhân là các tổ tự quản, các dòng họ tự quản như "Nói không với tảo hôn, cận huyết thống". Những quy định của pháp luật vốn khô khan được "phiên dịch" thành những câu chuyện gần gũi, dễ hiểu, truyền đạt bằng chính tiếng nói của người dân tộc, cách làm giúp chủ trương không còn xa lạ mà trở nên thân thuộc như câu chuyện trong mỗi bữa cơm, buổi họp thôn.
(Lực lượng Ban CHQS xã phối hợp với đoàn thanh niên xã tổ chức tuyên truyền tại Trường PTDTBT THCS Hùng Lợi)
Cấp ủy xã xác định người có uy tín, thầy tào và đặc biệt là các trưởng họ, những người nắm giữ vị trí quan trọng trong đời sống tâm linh và luật tục của người Mông, người Tày chính là những "cột trụ" cho công tác dân vận. Quy định cấm tảo hôn, cận huyết thống được đưa trực tiếp vào hương ước, quy ước của thôn bản. Các trưởng họ đứng ra ký cam kết, ai vi phạm sẽ bị phê bình trước dòng họ và toàn bản.
Tại thôn Tấu Lìn, câu chuyện được nhắc đến nhiều nhất là lần Tổ dân vận của thôn nhận tin một gia đình trưởng họ chuẩn bị tổ chức "đám cưới chạy tuổi" cho con trai chưa đủ tuổi đăng ký kết hôn. Tổ dân vận đã đến tận nhà vận động. Sau nhiều giờ kiên trì phân tích cái lý, cái tình, chính người trưởng họ ấy đã tự tay hoãn đám cưới, tuyên bố trước dòng tộc về việc chấp hành quy định của Nhà nước.
Anh Dương Văn Phú, Trưởng ban Công tác Mặt trận thôn Tấu Lìn chia sẻ: "Thôn thành lập Câu lạc bộ “Nói không với tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống” với 20 thành viên tham gia nòng cốt. Nhờ kiên trì vận động, suốt 5 năm qua, Tấu Lìn không ghi nhận bất kỳ trường hợp tảo hôn nào. Nhận thức của bà con đã thay đổi thật sự."
"Sắc áo lính" kiên trì bên bếp lửa Trận chiến chống lại hủ tục ở Hùng Lợi không chỉ có vai trò của cán bộ xã hay Mặt trận Tổ quốc, mà còn có sự đóng góp âm thầm của lực lượng quân sự địa phương.
Đều đặn hàng tuần, những đôi chân của cán bộ Ban Chỉ huy Quân sự xã và lực lượng dân quân thôn lại băng rừng, lội suối vào tận các bản xa xôi, nghèo khó nhất như thôn Khuổi Ma, Bum Kẹn, Bản Chương... để bám dân, bám địa bàn.
Thượng tá Nguyễn Duy Hùng, Chỉ huy trưởng Ban Chỉ huy Quân sự xã Hùng Lợi cho biết: "Lực lượng quân sự xã phối hợp chặt chẽ với Tổ dân vận rà soát, nắm nguồn các đối tượng vị thành niên có nguy cơ nghỉ học để lấy chồng, lấy vợ. Khi phát hiện nguy cơ, chúng tôi lập tức phối hợp với gia đình, nhà trường đến ngăn chặn từ sớm, từ xa."
Hình ảnh những người lính, dân quân không chỉ quen tay súng mà còn kiên trì ngồi bên bếp lửa hồng, dùng cái lý nhẹ nhàng, cái tình sâu sắc để giảng giải cho bà con hiểu Luật Hôn nhân và Gia đình đã trở nên quen thuộc với người dân Hùng Lợi. Bên cạnh đó, Hội Liên hiệp Phụ nữ xã cũng triển khai sâu rộng các mô hình truyền thông, hướng dẫn chị em chăm sóc sức khỏe sinh sản, phát triển kinh tế gia đình. Đoàn Thanh niên xã cũng tích cực đưa các buổi sinh hoạt ngoại khóa, "phiên tòa giả định”. Qua đó, giúp các em học sinh trang bị kiến thức tự bảo vệ mình và trở thành những "tuyên truyền viên nhỏ tuổi", vận động chính cha mẹ mình.
(Ban CHQS xã phối hợp với Công an xã và lực lượng dân quân tổ chức tuyên truyền tại trường THPT Trung Sơn)
Nhờ sự vào cuộc đồng bộ, quyết liệt của cả hệ thống chính trị, con số tảo hôn ở Hùng Lợi đã sụt giảm rõ rệt qua từng năm và tiến tới không còn trường hợp vi phạm ở nhiều bản làng.
Sự đổi thay rõ nhất không chỉ nằm ở những con số thống kê, mà ở chính tư duy của thế hệ trẻ nơi đây. Thay vì lập gia đình sớm rồi chịu cảnh nghèo khó, nhiều thanh niên vùng cao Hùng Lợi hôm nay đã tự tin bước ra khỏi bản làng. Các em đi học nghề, học trung cấp, đại học, hoặc tham gia làm việc tại các khu công nghiệp trong và ngoài tỉnh, mang theo tri thức và cơ hội đổi đời trở về quê hương. Bằng sự kiên trì "dân vận khéo", thấu tình đạt lý, Hùng Lợi đang viết tiếp những trang mới ấm no, tươi sáng hơn trên vùng đất khó.
Người thực hiện: Thiếu tá Đinh Hoàng Anh-Chính trị viên phó, Ban CHQS xã Hùng Lợi.
